ChatGPT jako narzędzie do nauki pisania – poradnik dla maturzystów

Sztuczna inteligencja zmienia sposób, w jaki uczymy się i piszemy. Dowiedz się, jak wykorzystać ChatGPT jako narzędzie edukacyjne do rozwijania umiejętności pisarskich – etycznie, skutecznie i zgodnie z wymogami szkolnymi.

Wprowadzenie

Wyobraź sobie, że masz do napisania wypracowanie o „Lalce" Prusa, a termin mija jutro. Sięgasz po ChatGPT, wpisujesz temat i w kilka sekund otrzymujesz gotowy tekst. Brzmi kusząco? Zanim klikniesz „kopiuj", zastanów się: czy to naprawdę pomoże Ci nauczyć się pisać?

Narzędzia oparte na sztucznej inteligencji, takie jak ChatGPT, rewolucjonizują edukację. Mogą być cennym wsparciem w nauce – lub przeszkodą w rozwoju, jeśli używa się ich bezmyślnie. Kluczem jest zrozumienie, jak wykorzystać AI jako nauczyciela, a nie jako oszusta odrabiającego za Ciebie pracę domową.

W tym artykule poznasz:

• Czym właściwie jest ChatGPT i jak działa w kontekście edukacyjnym
• Jakie są granice etyczne i prawne korzystania z AI w szkole
• Konkretne sposoby wykorzystania ChatGPT do nauki pisania wypracowań
• Praktyczne techniki pracy z AI, które rozwijają Twoje umiejętności
• Najczęstsze błędy i pułapki w używaniu narzędzi AI

Główna teza: ChatGPT powinien być traktowany jako interaktywny tutor i narzędzie do ćwiczeń, nie jako generator gotowych prac – tylko wtedy realnie wspiera rozwój umiejętności pisarskich niezbędnych na maturze i w życiu.

Zrozumieć narzędzie – czym jest ChatGPT i jak działa

Podstawy technologii

ChatGPT to zaawansowany model językowy stworzony przez OpenAI, który przetwarza i generuje tekst w języku naturalnym. W przeciwieństwie do tradycyjnej wyszukiwarki, która pokazuje linki do stron internetowych, ChatGPT prowadzi konwersację i tworzy odpowiedzi na podstawie wzorców językowych wyuczonych z ogromnej ilości tekstów.

Kluczowe cechy ChatGPT:

• Rozumie kontekst i prowadzi spójną konwersację
• Generuje teksty w różnych stylach i formatach
• Może wyjaśniać pojęcia, analizować teksty i proponować struktury
• Pamięta przebieg rozmowy w ramach jednej sesji
• Nie ma dostępu do internetu w czasie rzeczywistym (w wersji podstawowej)

Istotne jest zrozumienie, że ChatGPT nie myśli – przetwarza dane statystycznie. Nie ma świadomości, nie czyta lektur tak jak Ty, nie przeżywa emocji związanych z literaturą. To narzędzie, które przetwarza język, ale nie doświadcza kultury.

Możliwości i ograniczenia w kontekście edukacji

Co ChatGPT może zrobić dobrze:

• Wyjaśnić trudne pojęcia literackie prostym językiem
• Zaproponować strukturę wypracowania
• Wygenerować przykładowe tezy do analizy
• Pomóc w burzy mózgów i szukaniu argumentów
• Sprawdzić logikę wywodu
• Zasugerować synonimy i urozmaicić słownictwo

Czego ChatGPT nie potrafi lub robi źle:

• Nie ma głębokiego zrozumienia kontekstu kulturowego polskiej literatury
• Może generować błędne informacje (tzw. halucynacje)
• Nie zna najnowszych lektur i zmian w programie nauczania
• Czasem tworzy teksty pozbawione osobistej perspektywy
• Nie rozwija Twoich umiejętności, jeśli tylko kopiujesz wyniki

Przykład z praktyki: Zapytany o symbolikę "latarni morskiej" w "Lalce", ChatGPT może podać ogólną odpowiedź o nadziei i celu życiowego, ale nie wychwyci subtelności interpretacyjnych związanych z polskim romantyzmem i pozytywizmem, które są kluczowe dla głębokiej analizy.

Etyka i prawo – gdzie przebiega granica

Zasady akademickiej uczciwości

Używanie ChatGPT do nauki to nie to samo co oddawanie prac wygenerowanych przez AI jako własnych. Różnica jest fundamentalna i ma konsekwencje nie tylko dla ocen, ale przede wszystkim dla Twojego rozwoju.

Nieprawidłowe wykorzystanie (plagiat i oszustwo):

• Generowanie całego wypracowania i oddawanie go jako swojego
• Kopiowanie fragmentów bez ich przetworzenia i zrozumienia
• Ukrywanie faktu korzystania z AI, gdy nauczyciel prosi o wskazanie źródeł
• Używanie AI na sprawdzianach i egzaminach, gdzie jest to zabronione

Prawidłowe wykorzystanie (narzędzie edukacyjne):

• Konsultowanie pomysłów i struktury przed napisaniem własnego tekstu
• Prośba o wyjaśnienie trudnych fragmentów lektury
• Ćwiczenie pisania przez iteracyjną pracę z feedbackiem AI
• Generowanie materiałów do nauki (pytania kontrolne, quizy)
• Używanie jako "partnera do dyskusji" o literaturze

Regulaminy szkolne i konsekwencje

Coraz więcej szkół wprowadza jasne regulacje dotyczące AI. Typowe zasady obejmują:

• Zakaz używania AI podczas sprawdzianów i testów
• Obowiązek ujawnienia, jeśli AI był użyty w procesie tworzenia pracy
• Wymóg samodzielności w pracach klasowych i zadaniach ocenianych

Konsekwencje niewłaściwego użycia mogą obejmować:

• Ocenę niedostateczną za pracę
• Uwagę lub naganę w zachowaniu
• Powiadomienie rodziców
• W skrajnych przypadkach – wpis do akt szkolnych

Ważne: Nauczyciele mają coraz skuteczniejsze narzędzia do wykrywania tekstów generowanych przez AI. Programy takie jak GPTZero czy Turnitin potrafią zidentyfikować charakterystyczne cechy tekstów AI z wysoką skutecznością.

Perspektywa długoterminowa

Pomyśl strategicznie: matura to sprawdzian umiejętności, których nie da się zastąpić AI. Na egzaminie będziesz musiał samodzielnie:

• Przeanalizować nieznany tekst kultury
• Sformułować spójną interpretację
• Odwołać się do kontekstu literackiego i kulturowego
• Napisać tekst w ograniczonym czasie

Jeśli przez trzy lata liceum pozwalasz AI pisać za Ciebie, na maturze staniesz przed pustą kartką bez umiejętności, które miałeś ćwiczyć. To jak przygotowywanie się do maratonu przez oglądanie, jak ktoś inny biega.

Praktyczne strategie – jak wykorzystać ChatGPT do nauki pisania

Strategia 1: Burza mózgów i planowanie

ChatGPT doskonale sprawdza się jako partner do twórczego myślenia przed napisaniem wypracowania.

Przykład prompt (polecenia dla AI):

Pomóż mi przygotować plan wypracowania na temat: "Obraz polskiego inteligenta w 'Lalce' Bolesława Prusa". Wypracowanie ma mieć formę rozprawki. Zaproponuj 3-4 główne tezy, które mógłbym rozwinąć, ale nie pisz za mnie całego tekstu.

Co dalej:

1. Przeanalizuj propozycje AI
2. Wybierz tezy, które rezonują z Twoją interpretacją
3. Dopisz własne pomysły i przykłady z tekstu
4. Stwórz własny szczegółowy plan

Dlaczego to działa: Budujesz umiejętność strukturyzowania myśli, ale nie pozbywasz się procesu myślowego. AI działa jak tablica do zbierania pomysłów, nie jak kalkulator rozwiązujący równanie.

Strategia 2: Wyjaśnianie trudnych fragmentów

Zamiast sięgać po gotowe opracowania, użyj ChatGPT do wyjaśnienia tego, czego nie rozumiesz w lekturze.

Przykład:

Przeczytałem fragment "Lalki", gdzie Wokulski mówi o "latarni morskiej". Nie jestem pewien, co to symbolizuje. Czy możesz wyjaśnić ten symbol w kontekście epoki pozytywizmu i charakteru Wokulskiego? Proszę, wyjaśnij to jak starszy kolega, nie jak podręcznik.

Kluczowe elementy dobrego prompta:

• Wskazujesz konkretny fragment
• Pytasz o interpretację, nie o gotową odpowiedź
• Prosisz o kontekst (epoka, bohater)
• Określasz styl odpowiedzi (przystępny, nie akademicki)

Następny krok: Po otrzymaniu wyjaśnienia, zapisz je własnymi słowami w notatkach. To wymusza przetworzenie informacji.

Strategia 3: Iteracyjne doskonalenie własnego tekstu

Napisz wypracowanie samodzielnie, a potem użyj ChatGPT jako krytycznego czytelnika.

Proces krok po kroku:

Krok 1: Napisz wstęp do swojego wypracowania (200-300 słów)

Krok 2: Poproś o feedback:

Oto wstęp do mojego wypracowania o [temat]. Oceń, czy:
1. Jasno przedstawiam tezę główną
2. Wstęp jest interesujący i zachęca do czytania
3. Czy są błędy logiczne lub niejasności
Nie przepisuj mojego tekstu, tylko wskaż, co mogę poprawić.

[Twój tekst]

Krok 3: Przeanalizuj sugestie i samodzielnie popraw tekst

Krok 4: Powtórz proces z kolejnymi częściami wypracowania

Korzyści z tego podejścia:

• Rozwijasz umiejętność samooceny
• Uczysz się rozpoznawać słabe punkty w argumentacji
• Budujesz nawyk redagowania i poprawiania tekstów
• Tekst pozostaje Twój, tylko staje się lepszy

Strategia 4: Ćwiczenie różnych typów wypracowań

Użyj ChatGPT do generowania ćwiczeń i tematów do samodzielnej pracy.

Przykład:

Jestem licealistą przygotowującym się do matury. Wygeneruj 5 tematów wypracowań w formie interpretacji wiersza na podstawie twórczości romantyków. Podaj tylko tematy, bez rozwinięć.

Następnie:

1. Wybierz jeden temat
2. Napisz wypracowanie samodzielnie (bez AI!)
3. Po zakończeniu poproś ChatGPT o sprawdzenie Twojej pracy

Ćwiczenie to klucz: Im więcej piszesz samodzielnie, tym lepiej przygotowany jesteś do matury. ChatGPT pomaga w organizacji nauki, nie zastępuje jej.

Strategia 5: Rozwijanie słownictwa i stylu

ChatGPT może pomóc wzbogacić język, ale ważne, by używać słów, które rozumiesz.

Przykładowe użycie:

Analizuję "Grób Agamemnona" Słowackiego. Chcę opisać stan emocjonalny podmiotu lirycznego w strofie trzeciej. Jakich określeń mógłbym użyć zamiast powtarzania "smutny" i "przygnębiony"? Proszę o 5-7 synonimów z krótkim wyjaśnieniem odcieni znaczeniowych.

Ważne zastrzeżenie: Nie używaj wszystkich zaproponowanych słów naraz! Wybierz 1-2, które brzmią naturalnie i pasują do kontekstu. Wypracowanie przesycone rzadkimi synonimami brzmi sztucznie i budzi podejrzenia.

Warsztat pisarski z AI – konkretne techniki

Technika: Rozmowa sokratejska

Metoda Sokratesa opierała się na zadawaniu pytań, które prowadzą do głębszego zrozumienia. Możesz użyć ChatGPT w ten sam sposób.

Przykład dialogu:

Ty: Piszę o "Weselu" Wyspiańskiego. Jaka jest jego główna idea?

ChatGPT: [podaje ogólną odpowiedź o krytyce polskiego społeczeństwa]

Ty: Jak konkretnie Wyspiański pokazuje tę krytykę poprzez postać Dziennikarza?

ChatGPT: [szczegółowa analiza postaci]

Ty: Czy są podobieństwa między Dziennikarzem a innymi postaciami reprezentującymi inteligencję?

ChatGPT: [porównanie postaci]

Efekt: Poprzez zadawanie coraz bardziej szczegółowych pytań, sam dochodzisz do głębszych wniosków. AI jest prowodyrem, ale to Ty prowadzisz śledztwo literackie.

Technika: Tworzenie map myślowych

Poproś ChatGPT o pomoc w wizualizacji powiązań między elementami dzieła.

Prompt:

Stwórz hierarchiczną listę tematów w "Quo vadis" Sienkiewicza: główne motywy, podmotywy, przykłady scen je ilustrujących. Format: wypunktowanie z wcięciami.

Następnie samodzielnie przekształć tę listę w mapę myślową na papierze lub w programie. Dodaj własne skojarzenia, pytania, cytaty.

Technika: Grywalizacja nauki

Zamień naukę w grę, w której ChatGPT jest przeciwnikiem lub partnerem.

Przykłady:

Gra 1: "Zgadnij cytat"

Podaj mi 10 cytatów z lektur obowiązkowych na maturę (bez wskazywania źródła). Będę zgadywać, skąd pochodzą, a Ty sprawdzisz moje odpowiedzi.

Gra 2: "Debata literacka"

Będziemy debatować. Ty bronisz tezy, że Konrad Wallenrod to bohater tragiczny. Ja będę argumentował, że to bohater romantyczny. Zaczynaj.

Gra 3: "Mini-test"

Stworz dla mnie 5-pytaniowy quiz o "Balladynie" Słowackiego (pytania zamknięte, 4 odpowiedzi do wyboru). Po moich odpowiedziach wyjaśnij, co było prawidłowe i dlaczego.

Korzyści: Nauka staje się aktywna i angażująca. Lepiej pamiętasz materiał, gdy przetwarzasz go w różnych kontekstach.

Technika: Analiza wzorcowych rozwiązań

Poproś ChatGPT o wygenerowanie przykładowego wypracowania, ale nie po to, by je skopiować – by je przeanalizować.

Proces:

1. Generuj wzór:

Napisz krótkie (500 słów) wypracowanie na temat symboliki w "Balladzie o Zabiciu" Różewicza. Używaj prostego, licealnego języka.

2. Analizuj strukturę:

• Jak zbudowany jest wstęp?
• Jakie argumenty są podane i w jakiej kolejności?
• Jak cytaty są wplecione w tekst?
• Jak brzmi zakończenie?

3. Napisz własną wersję na ten sam temat, wykorzystując insights ze struktury, ale z własnymi myślami i przykładami.

Uwaga: Nigdy nie oddawaj wygenerowanego tekstu jako swojego. To ćwiczenie analityczne, nie sposób na obejście zadania.

Najczęstsze błędy i jak ich unikać

Błąd 1: "Skopiuj-wklej" bez zrozumienia

Problem: Uczeń prosi ChatGPT o wypracowanie, kopiuje je i oddaje nauczycielowi.

Konsekwencje:

• Tekst może zawierać błędy merytoryczne
• Styl AI jest rozpoznawalny (np. nadmierna formalność, powtarzające się zwroty)
• Uczeń nic się nie uczy
• Ryzyko wykrycia i konsekwencji dyscyplinarnych

Rozwiązanie: Traktuj wygenerowany tekst jak surowy materiał do analizy, nigdy jak produkt końcowy. Jeśli korzystasz z AI, przetwórz informacje własnymi słowami i upewnij się, że rozumiesz każde zdanie.

Błąd 2: Bezkrytyczne przyjmowanie informacji

Problem: ChatGPT podaje błędną informację (np. mylnie przypisuje cytat innemu autorowi), a uczeń nie weryfikuje.

Przykład z życia: AI może stwierdzić, że "Nad Niemnem" Orzeszkowej to powieść historyczna z XVII wieku – co jest oczywistym błędem dla kogoś, kto czytał książkę.

Rozwiązanie:

• Zawsze weryfikuj fakty w podręczniku lub zaufanych źródłach
• Sprawdzaj cytaty w oryginale
• Konsultuj interpretacje z nauczycielem
• Używaj AI jako punktu wyjścia, nie jako ostatecznej autorytetu

Błąd 3: Zaniedbanie czytania lektury

Problem: Uczeń myśli: "Po co czytać książkę, skoro ChatGPT może mi ją podsumować?"

Prawda: Lektura streszczenia to nie to samo co czytanie dzieła. Tracisz:

• Bezpośrednie doświadczenie języka autora
• Subtelności narracyjne i stylistyczne
• Emocjonalny kontakt z tekstem
• Własną interpretację niepozbawioną cudzych wpływów

Na maturze: Dostaniesz fragment, którego wcześniej nie widziałeś. Musisz go przeanalizować samodzielnie. Jeśli przez lata polegałeś na streszczeniach, nie będziesz miał umiejętności czytania ze zrozumieniem.

Rozwiązanie: Czytaj lektury osobiście. Używaj ChatGPT do pogłębienia rozumienia po lekturze, nie zamiast niej.

Błąd 4: Ignorowanie kontekstu i odbiorcy

Problem: ChatGPT generuje tekst w stylu akademickim, pełen skomplikowanych terminów, a uczeń oddaje go w liceum.

Czerwona flaga dla nauczyciela: Uczeń, który wczoraj pisał prostym językiem, dziś używa terminów jak "transgresja narracyjna" i "intertekstualna polifonia".

Rozwiązanie:

• Proś ChatGPT o odpowiedzi "w stylu licealnym" lub "jak starszy kolega"
• Upraszczaj język w przetworzeniu
• Używaj słownictwa, które jest dla Ciebie naturalne

Błąd 5: Brak własnej perspektywy

Problem: Wypracowanie z AI brzmi poprawnie, ale jest ogólne i bezbarwne. Brakuje w nim osobistego głosu i oryginalnych spostrzeżeń.

Przykład: AI pisze: "Mickiewicz w 'Dziadach' przedstawia problematykę romantycznego buntu." Brzmi dobrze, ale gdzie jest Twoja interpretacja? Co Ty myślisz o tym buncie?

Rozwiązanie:

• Po każdej sugestii AI zadaj sobie pytanie: "Czy się z tym zgadzam? Co ja bym dodał?"
• Włączaj osobiste reakcje i interpretacje
• Odniesienia do własnych doświadczeń (oczywiście, gdy temat na to pozwala)

Narzędzia i zasoby pomocnicze

Inne narzędzia AI dla uczniów

Oprócz ChatGPT, istnieją inne aplikacje przydatne w nauce:

QuillBot - parafrazowanie i sprawdzanie gramatyki (używaj ostrożnie – parafrazowanie to nie uczenie się!)

Grammarly - kontrola poprawności językowej w języku angielskim

DeepL Write - pomoc w redakcji tekstów (dostępny dla języka polskiego)

Notion AI / Obsidian - organizacja notatek z lektur z wykorzystaniem AI

PromptujPro - największa w Polsce baza darmowych promptów AI

Ważne: Każde z tych narzędzi ma ograniczenia i powinno być używane mądrze, nie jako zamiennik myślenia.

Tradycyjne źródła, które warto łączyć z AI

Najlepsza strategia nauki to łączenie różnych źródeł:

Podręczniki i opracowania szkolne – podstawa wiedzy merytorycznej

Konsultacje z nauczycielem – nieoceniona okazja do wyjaśnienia wątpliwości

Dyskusje z rówieśnikami – różne perspektywy interpretacyjne

Biblioteki cyfrowe (Wolne Lektury, Polona) – dostęp do oryginalnych tekstów

ChatGPT jako uzupełnienie – pomoc w strukturyzowaniu wiedzy i ćwiczeniu

Jak ocenić jakość odpowiedzi AI

Naucz się rozpoznawać, kiedy ChatGPT daje dobre, a kiedy wątpliwe odpowiedzi:

Czerwone flagi:

• Bardzo ogólne stwierdzenia bez konkretów
• Brak odniesień do konkretnych fragmentów dzieła
• Sprzeczności wewnętrzne w tekście
• "Brzmi za dobrze, żeby było prawdziwe"

Zielone światła:

• Odpowiedź spójna z tym, co wiesz z lekcji
• Konkretne przykłady i cytaty
• Wyważona argumentacja (nie tylko jedna perspektywa)
• Język odpowiedni do poziomu liceum

Przygotowanie do matury – długoterminowa strategia

Budowanie umiejętności krok po kroku

Klasa 1:

• Fokus na rozumieniu lektur i podstawowej analizie
• ChatGPT jako narzędzie do wyjaśniania trudnych fragmentów
• Ćwiczenie krótkich form wypowiedzi (notki, charakterystyki)

Klasa 2:

• Doskonalenie struktury wypracowań
• ChatGPT jako partner do burzy mózgów i planowania
• Praca nad rozbudowaną argumentacją

Klasa 3 (rok maturalny):

• Samodzielne pisanie pod presją czasu
• ChatGPT tylko do weryfikacji i ostatnich konsultacji
• Symulacje warunków maturalnych (bez AI!)

Zasada 80/20: 80% czasu poświęć na samodzielną pracę, 20% na konsultacje z AI. Im bliżej matury, tym więcej samodzielności.

Symulacje egzaminacyjne

Dwa miesiące przed maturą zacznij pisać wypracowania w warunkach zbliżonych do egzaminacyjnych:

1. Wybierz arkusz z lat poprzednich
2. Ustaw timer (170 minut – czas jak na maturze)
3. Wyłącz internet i AI – piszesz tylko z kartą lektur i słownikiem (jeśli dozwolony)
4. Po zakończeniu najpierw samemu oceń swoją pracę
5. Dopiero potem poproś ChatGPT o feedback

Cel: Budujesz pewność siebie i uświadamiasz sobie, co jeszcze musisz popracować.

Plan awaryjny – jeśli zostało mało czasu

Jeśli odkrywasz ten artykuł na kilka miesięcy przed maturą i czujesz, że jesteś nieprzygotowany:

Miesiąc 1-2: Intensywna lektura

• Przeczytaj/przesłuchaj wszystkie lektury (nawet w streszczeniach + fragmenty oryginału)
• Rób notatki z kluczowych scen, cytatów, tematów
• ChatGPT: prosić o pytania kontrolne po każdej lekturze

Miesiąc 3: Praktyka pisania

• Pisz jedno wypracowanie co 2-3 dni (różne formy)
• ChatGPT: feedback i pomoc w udoskonalaniu
• Konsultacje z nauczycielem

Ostatni miesiąc: Szlifowanie

• Symulacje egzaminacyjne
• Powtórki z kontekstów historyczno-literackich
• ChatGPT: quizy i szybkie powtórki

Własna droga z AI w roli doradcy i pomocnika

Sztuczna inteligencja to narzędzie transformacyjne, które zmienia krajobraz edukacji. ChatGPT i podobne technologie będą towarzyszyć Ci nie tylko w liceum, ale przez całe życie zawodowe i akademickie. Kluczowe pytanie nie brzmi "czy używać AI?", ale "jak używać AI, żeby rzeczywiście się rozwijać?"

Najważniejsze wnioski:

1. ChatGPT to narzędzie, nie nauczyciel-samozwaniec – wymaga Twojego krytycznego myślenia i weryfikacji
2. Etyka ma znaczenie – oszukiwanie szkodzi przede wszystkim Tobie
3. Umiejętności są ważniejsze niż gotowe odpowiedzi – matura sprawdza to, czego AI nie może zrobić za Ciebie
4. Najlepsza strategia to hybrydowa – łącz AI z tradycyjną nauką, lekturą i konsultacjami
5. Twój głos ma wartość – nie pozwól AI mówić za Ciebie

Rekomendacja praktyczna: Zacznij eksperymentować z ChatGPT dziś, ale ustaw sobie jasne zasady. Na przykład: "Będę używać AI tylko do planowania i sprawdzania, nigdy do pisania całych tekstów". Obserwuj, jak Twoje umiejętności się rozwijają.

Perspektywa przyszłości: Pokolenie, które uczy się dziś, będzie żyło w świecie, gdzie współpraca człowieka z AI jest normą. Umiejętność mądrego wykorzystania technologii przy jednoczesnym zachowaniu krytycznego myślenia i kreatywności to być może najważniejsza kompetencja XXI wieku.

Twoje wypracowanie z polskiego to nie tylko test wiedzy o literaturze – to ćwiczenie myślenia, argumentacji i wyrażania siebie. ChatGPT może być Twoim sparingpartnerem w tym treningu, ale to Ty wchodzisz na ring egzaminacyjny. Trenuj mądrze.

Bibliografia i źródła:

1. OpenAI – oficjalna dokumentacja ChatGPT (https://openai.com/chatgpt)
2. Raport "AI in Education 2024" – UNESCO badania nad wykorzystaniem AI w edukacji
3. "Etyka sztucznej inteligencji w szkole" – Centrum Edukacji Obywatelskiej, publikacje dla nauczycieli
4. Podstawa programowa kształcenia ogólnego – język polski, poziom rozszerzony (Ministerstwo Edukacji)
5. Informatory maturalne CKE – szczegółowe wymagania egzaminacyjne z języka polskiego